Chỉ dẫn địa lý được ví như “tấm hộ chiếu” giúp nông sản địa phương khẳng định nguồn gốc, chất lượng và danh tiếng trên thị trường. Đằng sau những sản phẩm nổi tiếng ấy không chỉ có bàn tay người nông dân hay bí quyết canh tác mà còn có vai trò đặc biệt của đất đai, yếu tố nền tảng tạo nên những đặc tính riêng khó sao chép.

ThS. Lê Thị Mỹ Hảo, Trưởng Bộ môn Phát sinh học và Phân loại đất, Viện Thổ nhưỡng Nông hóa đã có những chia sẻ với Phụ nữ Mới về mối liên hệ giữa thổ nhưỡng và giá trị của các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý.

P.V: Thưa ThS. Lê Thị Mỹ Hảo, chỉ dẫn địa lý đang ngày càng được xem là “tấm hộ chiếu” của nông sản địa phương. Theo chị, yếu tố đất đai đóng vai trò như thế nào trong việc hình thành những đặc tính riêng biệt làm nên giá trị của các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý?

ThS. Lê Thị Mỹ Hảo: Chỉ dẫn địa lý không chỉ gắn với yếu tố con người hay kỹ thuật canh tác mà còn gắn chặt với điều kiện tự nhiên, trong đó đất đai là một trong những yếu tố nền tảng quan trọng. Đất không chỉ là môi trường sinh trưởng của cây trồng mà còn tạo nên những điều kiện dinh dưỡng và sinh thái đặc thù, góp phần hình thành các đặc tính riêng biệt của nông sản ở từng địa phương.

Đất đai không chỉ quyết định năng suất mà còn góp phần tạo nên chất lượng và bản sắc riêng của nông sản. Sự khác biệt về tính chất đất giữa các vùng sản xuất sẽ ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng và quá trình hình thành các hợp chất đặc trưng trong cây trồng. Đây chính là một trong những nguyên nhân tạo nên sự khác biệt về hương vị, màu sắc, mùi thơm và chất lượng của các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý.

Đất đai không chỉ là nơi cây trồng sinh trưởng mà còn là yếu tố góp phần tạo nên những đặc tính riêng của nông sản. Vì vậy, việc làm rõ mối quan hệ giữa điều kiện đất đai với chất lượng sản phẩm là cơ sở khoa học quan trọng trong xây dựng chỉ dẫn địa lý, giúp chứng minh vì sao cùng một giống cây nhưng sản phẩm ở địa phương này lại có những đặc trưng riêng mà nơi khác khó có thể tạo ra.

Với kinh nghiệm nghiên cứu và phân loại đất tại nhiều vùng sinh thái trên cả nước, chị nhận thấy mối quan hệ giữa đặc điểm thổ nhưỡng và chất lượng nông sản đặc sản địa phương được thể hiện ra sao? Có những ví dụ điển hình nào cho thấy “đất nào cây ấy”?

Qua nhiều năm nghiên cứu và khảo sát đất đai ở các vùng sinh thái khác nhau, tôi nhận thấy rằng giữa điều kiện thổ nhưỡng và chất lượng nông sản luôn tồn tại mối quan hệ rất chặt chẽ. Đất đai không chỉ cung cấp nước và dinh dưỡng cho cây trồng mà còn ảnh hưởng đến quá trình hình thành các hợp chất quyết định hương vị, màu sắc, độ ngọt, mùi thơm và giá trị dinh dưỡng của sản phẩm.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng chất lượng nông sản không chỉ do đất quyết định mà là kết quả tổng hợp của đất đai, khí hậu, giống và kỹ thuật canh tác. Trong đó, đất là yếu tố nền tảng và thường mang tính ổn định nhất của một vùng sản xuất.

Ở Việt Nam có nhiều ví dụ cho thấy mối liên hệ này. Chẳng hạn, vùng đất đỏ bazan Tây Nguyên giàu khoáng chất, có khả năng giữ nước và dinh dưỡng tốt đã góp phần tạo nên chất lượng đặc trưng của cà phê Tây Nguyên. Hay vùng đất phù sa ven sông ở Đồng bằng sông Cửu Long tạo điều kiện thuận lợi để hình thành các vùng sản xuất lúa gạo chất lượng cao. Đối với cây ăn quả, nhiều vùng chỉ dẫn địa lý như vải thiều Lục Ngạn, bưởi Đoan Hùng hay thanh long Bình Thuận đều gắn với những điều kiện đất đai đặc thù, góp phần tạo nên chất lượng và danh tiếng riêng của sản phẩm.

Vì vậy, câu nói “đất nào cây ấy” tuy là kinh nghiệm dân gian nhưng có cơ sở khoa học nhất định. Mỗi loại đất sở hữu những đặc tính riêng về độ phì nhiêu, chế độ nước và môi trường sinh thái, từ đó ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng của cây trồng và góp phần tạo nên những đặc trưng riêng về chất lượng nông sản.

Hiện nay, nhiều sản phẩm OCOP và nông sản chủ lực đều yêu cầu xác định, truy xuất nguồn gốc nơi sản xuất. Theo chị, công tác điều tra, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai có ý nghĩa như thế nào trong việc chứng minh nguồn gốc và bảo vệ uy tín của sản phẩm?

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và chất lượng sản phẩm, việc điều tra, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai có ý nghĩa rất quan trọng. Đây không chỉ là nguồn thông tin phục vụ sản xuất mà còn là cơ sở khoa học giúp nhận diện và mô tả các điều kiện tự nhiên đặc thù của vùng sản xuất.

Thông qua các dữ liệu về loại đất, tính chất đất, khả năng cung cấp dinh dưỡng, chế độ nước và các yếu tố liên quan, chúng ta có thể xác định rõ những đặc điểm của vùng sản xuất gắn với chất lượng đặc trưng của sản phẩm. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để xây dựng hồ sơ chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể hay các sản phẩm OCOP.

Bên cạnh đó, cơ sở dữ liệu đất đai còn giúp khoanh định và quản lý vùng sản xuất một cách minh bạch, góp phần tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Khi xảy ra tranh chấp về nguồn gốc hoặc xuất hiện các sản phẩm giả mạo, dữ liệu đất đai và bản đồ vùng sản xuất có thể trở thành những bằng chứng khoa học quan trọng để bảo vệ uy tín và giá trị của sản phẩm địa phương.

Có thể nói, trong xu hướng phát triển nông nghiệp hiện đại, dữ liệu đất đai không chỉ phục vụ sản xuất mà còn là một phần của hạ tầng dữ liệu giúp xây dựng thương hiệu, nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nông sản trên thị trường.

Trong quá trình xây dựng hồ sơ chỉ dẫn địa lý cho cây trồng, việc xác định các chỉ tiêu về đất đai, khí hậu và điều kiện sinh thái được thực hiện như thế nào? Vai trò của các nhà khoa học đất trong quá trình này là gì?

Trong quá trình xây dựng hồ sơ chỉ dẫn địa lý, việc xác định các chỉ tiêu về đất đai, khí hậu và điều kiện sinh thái thường được thực hiện theo hướng tiếp cận tổng hợp. Trước hết, các nhà khoa học tiến hành thu thập tài liệu, điều tra thực địa, lấy mẫu và phân tích các yếu tố tự nhiên của vùng sản xuất như loại đất, tính chất lý hóa học của đất, địa hình, nguồn nước, nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm và các điều kiện sinh thái và kỹ thuật canh tác liên quan.

Trên cơ sở đó, các dữ liệu này được đối chiếu với các đặc tính đặc trưng của sản phẩm nhằm xác định những yếu tố tự nhiên có ảnh hưởng đến chất lượng, danh tiếng hoặc các đặc tính riêng của sản phẩm. Kết quả nghiên cứu sẽ là căn cứ để khoanh định vùng địa lý, xây dựng bản đồ vùng sản xuất và hoàn thiện các luận cứ khoa học trong hồ sơ chỉ dẫn địa lý.

Đối với các nhà khoa học đất, vai trò quan trọng nhất là điều tra, đánh giá và làm rõ những đặc điểm thổ nhưỡng của vùng sản xuất. Chúng tôi không chỉ xác định loại đất hay các chỉ tiêu về độ phì nhiêu mà còn phân tích mức độ phù hợp của đất đối với cây trồng, cũng như vai trò của đất trong việc hình thành các đặc tính đặc trưng của sản phẩm.

Bên cạnh đó, các nhà khoa học đất còn tham gia xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai, bản đồ đất, bản đồ thích hợp đất đai và các bản đồ chuyên đề phục vụ khoanh định vùng chỉ dẫn địa lý. Đây là những tài liệu nền tảng giúp bảo đảm tính khoa học, tính khách quan và tính pháp lý của hồ sơ chỉ dẫn địa lý.

Trong nhiều trường hợp, việc khoanh định ranh giới vùng chỉ dẫn địa lý không chỉ dựa trên địa giới hành chính mà còn dựa trên sự tương đồng về điều kiện đất đai và sinh thái. Đây chính là lĩnh vực mà các nhà khoa học đất có thể đóng góp trực tiếp bằng các kết quả điều tra, phân loại và lập bản đồ đất.

Trước tác động của biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa và thay đổi mục đích sử dụng đất, theo chị cần làm gì để bảo tồn những vùng đất đặc thù – nền tảng tạo nên danh tiếng của các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý?

Theo tôi, bảo tồn sản phẩm chỉ dẫn địa lý không chỉ là bảo tồn tên gọi hay thương hiệu mà trước hết là bảo tồn các điều kiện tự nhiên đã tạo nên giá trị của sản phẩm, trong đó có đất đai. Vì vậy, cần khoanh định và quản lý chặt chẽ các vùng đất đặc thù, hạn chế chuyển đổi mục đích sử dụng đất thiếu kiểm soát, đồng thời áp dụng các biện pháp canh tác bền vững để duy trì chất lượng đất và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Chỉ khi bảo vệ được vùng đất và hệ sinh thái đặc trưng của địa phương, chúng ta mới có thể bảo vệ lâu dài chất lượng, danh tiếng và giá trị của các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý.

Từ góc độ khoa học đất, chị có khuyến nghị gì đối với các địa phương, hợp tác xã và người sản xuất nhằm khai thác hiệu quả giá trị của chỉ dẫn địa lý, đồng thời nâng cao chất lượng, khả năng cạnh tranh của các sản phẩm OCOP trên thị trường trong nước và quốc tế?

Từ góc độ khoa học đất, tôi cho rằng các địa phương, hợp tác xã và người sản xuất cần quan tâm đồng thời đến ba vấn đề.

Thứ nhất, bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên đất. Đất đai là nền tảng tạo nên chất lượng và bản sắc của nhiều sản phẩm chỉ dẫn địa lý và OCOP. Vì vậy, cần duy trì độ phì nhiêu của đất, hạn chế thoái hóa, ô nhiễm và chuyển đổi mục đích sử dụng đất không phù hợp, đặc biệt đối với những vùng sản xuất đã tạo dựng được danh tiếng trên thị trường.

Thứ hai, tổ chức sản xuất dựa trên đặc điểm của từng vùng đất và điều kiện sinh thái. Mỗi vùng đất có những lợi thế riêng đối với từng loại cây trồng. Việc lựa chọn cây trồng phù hợp, áp dụng quy trình canh tác đồng bộ và quản lý chất lượng theo vùng sẽ giúp phát huy tối đa giá trị của chỉ dẫn địa lý cũng như nâng cao chất lượng sản phẩm.

Thứ ba, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý vùng sản xuất. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai, bản đồ vùng sản xuất, hệ thống truy xuất nguồn gốc và giám sát chất lượng sẽ giúp nâng cao tính minh bạch, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế.

Tôi tin rằng muốn xây dựng những thương hiệu nông sản mạnh và bền vững, trước hết phải bảo vệ được vùng đất đã tạo nên giá trị của sản phẩm. Khi đất đai được sử dụng và quản lý đúng cách, không chỉ các sản phẩm chỉ dẫn địa lý mà cả các sản phẩm OCOP cũng sẽ có cơ hội nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và quốc tế.

Trân trọng cảm ơn ThS. Lê Thị Mỹ Hảo!

Nguồn: https://phunumoi.net.vn/ths-le-thi-my-hao-dang-sau-moi-dac-san-noi-tieng-deu-co-dau-an-cua-dat-d357740.html