Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, tục ngữ không chỉ là những câu nói ngắn gọn đúc kết kinh nghiệm sống mà còn là một hệ thống tri thức bản địa được tích lũy qua hàng nghìn năm canh tác nông nghiệp. Với nhận thức đó, hai nhà khoa học đất Việt Nam là Phạm Quang Hà và Nguyễn Tử Siêm đã thực hiện chương sách “Soil Proverbs / Folklore in Vietnam”, giới thiệu những câu tục ngữ về đất đai của Việt Nam trong bộ sách quốc tế Global Soil Proverbs. Công trình được xếp ở mục châu Á, bài 14 của tuyển tập, bên cạnh các nghiên cứu về tục ngữ đất của Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Iran, Pakistan, Áo, Pháp, Ireland và nhiều quốc gia khác. 

Đất đai dưới góc nhìn văn hóa và khoa học

Điểm đặc sắc của công trình không nằm ở việc sưu tầm tục ngữ đơn thuần mà ở cách tiếp cận liên ngành. Các tác giả xem tục ngữ là những “dữ liệu lịch sử” phản ánh sự hiểu biết của nông dân Việt Nam về đất đai, nước tưới, độ phì nhiêu, khả năng thích nghi của cây trồng và quản lý tài nguyên tự nhiên. Những kinh nghiệm được truyền miệng qua nhiều thế hệ được đối chiếu với kiến thức thổ nhưỡng hiện đại để tìm ra cơ sở khoa học của chúng. 

Theo cách tiếp cận này, người nông dân Việt Nam không chỉ là người sản xuất mà còn là những “nhà khoa học thực nghiệm” của đồng ruộng. Qua nhiều thế kỷ quan sát và thử nghiệm, họ đã xây dựng nên một hệ thống tri thức về đất đai được mã hóa dưới dạng tục ngữ, dễ nhớ, dễ truyền bá và có giá trị thực tiễn cao. 

Tri thức về sự thích nghi của cây trồng

Một trong những ví dụ tiêu biểu được hai tác giả phân tích là câu:

“Khoai đất lạ, mạ đất quen”.

Theo giải thích của các tác giả, khoai lang phát triển tốt trên những chân đất mới khai hoang, còn tơi xốp và giàu dinh dưỡng. Ngược lại, cây mạ cần môi trường đất đã ổn định và thuần thục sau nhiều năm canh tác. Đằng sau câu tục ngữ tưởng như đơn giản ấy là hiểu biết sâu sắc về tính chất vật lý và hóa học của đất cũng như nhu cầu sinh thái khác nhau của từng loại cây trồng. 

Tương tự, câu:

“Đất nào cây ấy”

thể hiện nguyên lý cơ bản của sinh thái nông nghiệp hiện đại: mỗi loại cây có những yêu cầu riêng về đất, khí hậu và điều kiện môi trường. Đây chính là tư duy quy hoạch sử dụng đất theo tính thích nghi mà ngày nay các nhà khoa học vẫn áp dụng trong đánh giá đất đai. 

Hiểu biết sâu sắc về nước và dinh dưỡng

Nền văn minh lúa nước Việt Nam đã sản sinh ra nhiều câu tục ngữ nổi tiếng liên quan đến quản lý nước:

“Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”.

Câu nói này phản ánh đúng thực tế của nền sản xuất lúa truyền thống, nơi nước là yếu tố quyết định hàng đầu đối với năng suất cây trồng. Chỉ khi có đủ nước mới phát huy được tác dụng của phân bón, công lao động và giống tốt. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, đây là sự nhận thức rất sớm về vai trò của nước trong quá trình sinh trưởng và hấp thu dinh dưỡng của cây lúa. 

Đánh giá độ phì nhiêu của đất

Nhiều câu tục ngữ cho thấy người nông dân Việt Nam đã biết nhận diện và đánh giá chất lượng đất từ rất sớm.

“Tốt giống tốt má, tốt mạ tốt lúa”.

Câu tục ngữ khẳng định tầm quan trọng của nền đất gieo mạ đối với toàn bộ chu kỳ sản xuất lúa. Ngày nay, khoa học nông nghiệp cũng chứng minh rằng chất lượng cây con quyết định đáng kể đến năng suất cuối cùng của ruộng lúa. 

Bên cạnh đó, nhiều kinh nghiệm dân gian còn giúp xác định độ màu mỡ của đất thông qua màu sắc, độ tơi xốp, khả năng giữ nước hoặc thảm thực vật tự nhiên mọc trên đất. Đây là những phương pháp đánh giá thực địa rất gần với các nguyên lý điều tra đất hiện đại. 

Đất đai trong triết lý sống của người Việt

Không chỉ là tư liệu sản xuất, đất còn mang ý nghĩa văn hóa và nhân sinh sâu sắc.

“Tấc đất tấc vàng”.

Câu tục ngữ nổi tiếng này phản ánh nhận thức của cư dân nông nghiệp về giá trị đặc biệt của đất đai. Trong xã hội truyền thống, đất là nguồn sống, là tài sản lớn nhất của gia đình và cộng đồng. Quan niệm ấy vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay khi tài nguyên đất ngày càng trở nên khan hiếm. 

Thông qua những câu tục ngữ như vậy, công trình của Phạm Quang Hà và Nguyễn Tử Siêm cho thấy đất không chỉ là một thực thể vật chất mà còn là một yếu tố văn hóa, gắn liền với ký ức lịch sử, sinh kế và bản sắc của người Việt. 

Đóng góp học thuật

Soil Proverbs / Folklore in Vietnam có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu dân gian. Công trình đã đưa tri thức bản địa của nông dân Việt Nam vào một diễn đàn khoa học quốc tế về đất đai, góp phần chứng minh rằng kinh nghiệm dân gian không chỉ là sản phẩm văn hóa mà còn chứa đựng những quan sát thực nghiệm có giá trị khoa học. Chương sách của Việt Nam xuất hiện trong bộ Global Soil Proverbs như một minh chứng cho sự phong phú của tri thức nông nghiệp truyền thống Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu. 

Kết luận

Công trình của Phạm Quang Hà và Nguyễn Tử Siêm là một nỗ lực đáng chú ý trong việc kết nối giữa khoa học đất hiện đại với kho tàng tri thức dân gian Việt Nam. Qua những câu tục ngữ quen thuộc, các tác giả đã chỉ ra rằng người nông dân Việt Nam từ lâu đã sở hữu một hệ thống hiểu biết sâu sắc về đất, nước và cây trồng. Những tri thức ấy không chỉ giúp duy trì nền nông nghiệp lúa nước qua nhiều thế kỷ mà còn là một phần quan trọng của di sản văn hóa và khoa học Việt Nam, xứng đáng được nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu với thế giới. /.

Tham khảo:  Ha, P.Q & Siem, N. T (2018). Soil proverbs/Folklore in Vietnam. In. Yang, J.E, Kirkham, M.B., Lai, R. &Huber, S. (eds). Global Soil Proverbs: Cultural Language of the Soil. GeoEcology Essays, Stuttgart, Schweizerbart Science Publishers, pp.103-108.